چشم مصنوعی یا پروتز چشم چیست؟ انواع چشم مصنوعی، کاربرد و عملکرد آن

برخی از افراد ممکن است بر اثر عوامل مختلف، قرنیه چشم خود را از دست بدهند و مجبور به تخلیه چشم خود شوند. در این گونه موارد که پیوند قرنیه نیز انجام نمی شود، از چشم مصنوعی و یا پروتز چشم استفاده می شود تا فرد حس بدی نسبت به زیبایی صورت خود نداشته باشد. در این مقاله به صورت مفصل در این باره صحبت خواهیم کرد.

چشم مصنوعی یا پروتز چشم چیست؟

یک چشم مصنوعی می تواند به بهبود ظاهر افرادی که چشم خود را بر اثر جراحت یا بیماری از دست داده اند، کمک کند. معمولاً به آن “چشم شیشه ای” یا “چشم مصنوعی” می گویند. این در واقع یک چشم نیست، بلکه پوسته ای است که ساختارهای حفره چشم را می پوشاند.

برای این کار پزشکان ابتدا یک ایمپلنت داخل کاسه چشم فرد جاسازی می کنند که دائمی است. سپس چشم مصنوعی متناسب به چشم دیگر طراحی شده و درون ایمپلنت قرار می گیرد. این چشم مصنوعی قابل حرکت و قابل برداشتن است. جنس پروتز چشمی از یک ماده پلاستیکی شفاف، با استحکام و سخت است. هر چند چشم مصنوعی زیبایی چهره فرد را به او باز می گرداند اما بینایی فرد از بین رفته است و تا کنون چشم مصنوعی با قابلیت دیدن اختراع نشده است.

چشم مصنوعی شامل چه اجزایی است؟

• پوسته بیرونی بیضی و سفید رنگ برای تکرار رنگ سفید چشم دیگر تکمیل شده است
• قسمت گرد و مرکزی که شبیه عنبیه و مردمک چشم دیگر است

کاشت چشم مصنوعی (پروتز چشم) تقریباً همیشه پس از برداشتن چشم با جراحی به دلیل آسیب یا بیماری توصیه می شود. این ایمپلنت از عملکرد صحیح پلک پشتیبانی می کند.

برخی از دلایلی که ممکن است یک چشم برداشته شود و به صورت کلی تخلیه شود عبارتند از:

1. جراحت
2. گلوکوم
3. عفونت داخل چشم
4. تومورهای چشم

انواع جراحی برای چشم های آسیب دیده

دو روش جراحی برای برداشتن چشم آسیب دیده وجود دارد. نوع جراحی شما بر انتخاب چشم مصنوعی تاثیر می گذارد. این دو روش عبارتند از:

1- بیرون زدگی:

در این روش داخل چشم ژله مانند به بیرون ساکشن می شود. این کار از طریق یک برش در جلوی چشم انجام می شود. اما این روش بافت ها را در موارد زیر حفظ می کند:

• چشم خارجی
• حدقه چشم (مدار)

2- هسته زایی

در این روش، کل چشم («کره چشم» کره مانند) بریده شده و از حدقه خارج می شود. پزشک شما بر اساس موارد زیر تصمیم می گیرد که از کدام روش استفاده کند:

• نوع بیماری چشمی که دارید
• درجه آسیب به چشم

چرا از چشم مصنوعی استفاده می شود؟

یک چشم مصنوعی می تواند ظاهر حفره چشم آسیب دیده را بهبود بخشد. برای اکثر افراد استفاده از چسب چشم یا بانداژ بسیار ارجح است.

اگر کل چشم برداشته شود، ایمپلنت و پروتز چشمی مانع از رشد بافت‌ های حفره چشم می‌ شود تا فضای خالی را پر کند.

توجه داشته باشید که چشم مصنوعی نمی تواند بینایی را بازگرداند. پس از برداشتن چشم طبیعی و قرار دادن چشم مصنوعی، فرد بینایی در آن چشم نخواهد داشت.

چشم مصنوعی از چه ماده ای ساخته شده است؟

زمانی “چشم شیشه ای” واقعا از شیشه ساخته شده بود. امروزه یک چشم مصنوعی عموماً از اکریلیک سخت و پلاستیکی ساخته می شود. چشم مصنوعی به شکل یک پوسته است.

چشم مصنوعی روی ایمپلنت چشمی قرار می گیرد. ایمپلنت چشمی یک دستگاه سخت و گرد مجزا است که از طریق جراحی و به طور دائمی عمیق‌تر در حفره چشم تعبیه می‌شود.

ایمپلنت چشمی اغلب قبل از قرار دادن با بافت زنده یا یک ماده بالشتک مصنوعی پیچیده می شود.

جراحی پروتز چشم، چه انتظاری داشته باشیم؟

پس از جراحی برای برداشتن چشم طبیعی، ایمپلنت چشمی توپی شکل به طور دائم و عمیق کاشته می شود. بعداً پروتز متحرک ایجاد می شود تا روی آن قرار گیرد.

برداشتن چشم آسیب دیده معمولاً با بی حسی موضعی انجام می شود. داروهای آرام بخش و داروهای مسکن ممکن است از طریق رگ ها برای کاهش اضطراب و درد تجویز شوند. بیهوشی عمومی معمولاً ضروری نیست اما یک گزینه است.

آنتی بیوتیک های خوراکی ممکن است برای چند روز پس از جراحی پروتز چشم تجویز شود. قطره چشمی آنتی بیوتیک معمولاً برای چند هفته تجویز می شود. حفره چشم پوشیده می شود و ماه ها به آن فرصت داده می شود تا بهبود یابد.

پس از بهبودی کامل، یک متخصص پروتز چشم (چشم‌پزشک) از جلوی حفره چشم قالب‌های مومی می‌سازد. متخصص چشم یک پروتز سفارشی برای قرار دادن روی ایمپلنت چشمی می سازد. یک عنبیه جدید (قسمت رنگی چشم) و رگ های خونی در ناحیه سفید با دقت با دست نقاشی می شوند تا با چشم سالم مطابقت داشته باشد.

انواع و مراحل تخلیه چشم

در تخلیه چشم، عضلاتی که به بیرون کره چشم وصل بوده و باعث حرکت چشم می شوند، برداشته نمی شود. تنها در موارد تومورهای بدخیم خارج چشمی، پزشکان مجبور به تخلیه کامل حدقه می شوند. دو روش جراحی برای برداشتن چشم و تخلیه حدقه چشم وجود دارد:

1- تخلیه داخل کره چشم و خارج کردن محتویات داخل (Evisceration):

در این روش بخش ژله ای داخل چشم (شامل عنبیه و قرنیه) با مکش (ساکشن) خارج می شود. این کار با ایجاد یک برش جلوی چشم انجام می شود. در این روش بخش بیرونی (صلبیه) و بافت های متصل به کاسه چشم حفظ می شود.

مزیت این روش زیبایی بیشتر چهره فرد است  نسبت به حالتی که کل چشم تخلیه شود. با گذاشتن پروتز در بخش تخلیه شده ی چشم، تحرک چشم مصنوعی بیشتر خواهد بود.

2- تخلیه کل حدقه، شامل چشم، عضلات و سایر بافت ها (Enucleation):

در این روش کره چشم و ماهیچه و ساختارهای داخلی چشم برداشته می شود. تنها صلبیه و گاهی قرنیه باقی می ماند. تصمیم در مورد نوع تخلیه توسط پزشک و با توجه به میزان آسیب دیدگی چشم و شرایط آن گرفته می شود.

عمل جراحی تخلیه چشم معمولا با بی حسی موضعی و به همراه داروهای آرام بخش و مسکن انجام می شود. بیهوشی کلی معمولا نیازی نیست و اختیاری است. بعد از عمل هم آنتی بیوتیک به صورت قطره چشمی تجویز می شود و چشم به مدت چند ماه باید پوشانده شود تا بهبود یابد.

3- تخلیه کل حدقه چشم به همراه بافت های متصل به صلبیه چشم (Exenteration):

در این روش تمامی محتویات کاسه چشم به همراه عضلات متصل به صلبیه به علت آسیب جدی تر از چشم جدا می شوند. حتی در شرایطی که فرد دچار سرطان پوست و عفونت وخیم باشد، ممکن است پزشک پلک ها را نیز جدا سازد. پس علاوه بر پروتز چشم، نیاز است بخش های از بین رفته پوست صورت در اطراف چشم هم برای بیمار طراحی و نصب گردند.

نحوه عملکرد چشم مصنوعی یا چروتز چشمی

یک چشم مصنوعی حرکت می کند، اما اغلب نه به طور کامل یا تند مانند دیگر چشم سالم شما. مردمک چشم مصنوعی در پاسخ به نور تغییر نمی کند. بنابراین مردمک های دو چشم ممکن است نابرابر به نظر برسند.

حفره چشم ممکن است پس از جراحی به تغییر شکل خود ادامه دهد. نصب و تنظیم اضافی پروتز ممکن است هفته ها یا ماه ها پس از قرار دادن اولیه لازم باشد.

اگرچه خود جراحی جزئی است، اما از دست دادن چشم و سازگاری با زندگی با چشم مصنوعی می تواند از نظر روانی و عاطفی بسیار چالش برانگیز باشد. گروه های مشاوره و حمایت برای کمک به مردم در این دوره اغلب دشوار در دسترس هستند.

جایگذاری پروتز چشم

بعد از تخلیه چشم و بهبود چند ماهه، یک ایمپلنت چشمی که قطعه ای جداگانه است به صورت دائمی و عمیق و با عمل جراحی در کاسه چشم کاشته می شود. سپس چشم مصنوعی که قابل جدا شدن است، و از قبل متناسب با چشم فرد ساخته شده، داخل ایمپلنت قرار می گیرد.

چون ممکن است بعد از عمل جراحی، کاسه چشم تغییر شکل دهد، گاهی لازم است چند هفته یا چند ماه بعد از نصب چشم مصنوعی، تغییرات جزئی برای جفت شدن و تنظیم شدن بهتر آن با شکل جدید چشم انجام شود.

بعد از تخلیه چشم و کاشت پروتز کاسه چشم، فرد ممکن است دچار چالش های روحی و روانی شود؛ بنابراین بهتر است مشاوره های روانی و حمایت های عاطفی توسط متخصصین و جمع های حمایت کننده از فرد انجام شود.

پولیش پروتز چشم

در اثر استفاده مکرر از پروتز چشم و همچنین تمیز کردن چشم، خراش های کوچ و بسیار سطحی روی سطح پروتز ایجاد می شود که البته طبیعی است و جای نگرانی نداشته و نیاز به برطرف شدن دارند. برای برطرف کردن این خراش های بسیار باریک، پروتز چشم توسط متخصص، پولیش و تمیز می شود.

پولیش پروتز چشم باید حداقل یک بار در سال انجام شود. برای کودکان، پروتز هر سه تا شش ماه توسط متخصص بررسی شده و درصورت نیاز پولیش انجام می شود.

در صورت عدم پولیش چشم مصنوعی در فواصل منظم، ممکن است حدقه چشم و یا پلک ها دچار آسیب دیدگی شوند. پولیش صحیح و همچنین شستشو و مراقبت از پروتز چشم باعث کاهش یافتن چرک و عفونت می شود.

در صورتی که احساس خارش در پلک های خود دارید یا دچار آب ریزش یا ناراحتی چشمی شده اید، احتمالاً وقت آن است که پروتز شما توسط متخصص بررسی، تمیز و پولیش شود.

توجه و نگهداری از چشم مصنوعی

چشم های مصنوعی ممکن است طبیعی نباشند، اما همچنان به مراقبت منظم نیاز دارند تا راحت و جذاب بمانند. اگر شما یا یکی از اعضای خانواده یک چشم مصنوعی دارید یا ممکن است در آینده به آن نیاز داشته باشید، بهتر است نگاهی به این سوالات متداول در مورد چشم مصنوعی و مراقبت از آن بیندازید.

چه زمانی متوجه می شویم که به پروتز چشم نیاز است؟

چشم مصنوعی برای اطمینان از اینکه بعد از از دست دادن چشم به دلیل آسیب یا بیماری، مانند سرطان، عفونت یا گلوکوم، ظاهر شما تحت تأثیر قرار نمی گیرد، استفاده می شود. پس از برداشتن چشم در طی یک عمل جراحی به نام انوکلئاسیون، پزشک عضلاتی را که چشم طبیعی شما را کنترل می‌کنند به ایمپلنتی متصل می‌کند که از چشم مصنوعی شما پشتیبانی می‌کند.

اگرچه نمی‌توانید با چشم ببینید، اما چسباندن ماهیچه‌ها به ایمپلنت به شما این امکان را می‌دهد که چشم را پشت سر هم با چشم دیگر خود حرکت دهید.

به عنوان بخشی از عمل جراحی خود، یک کانفورمر دریافت خواهید کرد، یک دستگاه کوچک که در زیر پلک شما قرار می گیرد تا به آن کمک کند شکل گرد خود را حفظ کند. پس از بهبودی کامل از این عمل، ظرف چند هفته، کانفورمر با یک چشم مصنوعی جایگزین خواهد شد.

آیا چشم های مصنوعی از شیشه ساخته شده اند؟

اگرچه بسیاری از مردم هنوز از چشم های مصنوعی به عنوان چشم های “شیشه ای” یاد می کنند، امروزه چشم ها در واقع از اکریلیک ساخته شده اند. چشم های مصنوعی نیز گرد نیستند. در واقع فقط قسمت قابل مشاهده چشم گرد است. شما حدود چهار تا شش هفته پس از جراحی به چشم پزشک مراجعه خواهید کرد تا برای پروتز چشم شما نصب شود.

چشم پزشکان تکنسین هایی هستند که چشم های مصنوعی را متناسب و شکل می دهند و عنبیه ها و مردمک های رنگ شده را به آن ها اضافه می کنند. تکنسین‌ها نه تنها باید با جنبه‌ های فنی نصب چشم‌ های مصنوعی آشنا باشند، بلکه باید هنرمندان ماهری باشند که بتوانند چشم‌هایی شبیه به ظاهر خلق کنند.

چگونه می توان چشم مصنوعی را تمیز کرد؟

تمیز کردن کمک می کند تا اطمینان حاصل شود که چشم شما راحت باقی می ماند. در بیشتر موارد، شما فقط باید هر سه هفته یکبار چشم را بردارید و تمیز کنید، اگرچه برنامه تمیز کردن شما به سطح راحتی شما بستگی دارد. شستن کامل دست ها قبل از دست زدن به چشم برای جلوگیری از تحریک یا عفونت بافت های حفره چشم ضروری است.

انگشتان شما تنها ابزاری هستند که برای تمیز کردن چشم نیاز دارید. در حالی که چشم را زیر جریان آب گرم نگه داشته اید به آرامی مالش دهید. صابون معمولاً ضروری نیست، اما در صورت نیاز، ملایم‌ ترین صابونی را که می‌ توانید برای جلوگیری از تحریک پیدا کنید، انتخاب کنید. قبل از قرار دادن مجدد چشم، از یک پارچه یا دستمال نرم برای خشک کردن چشم استفاده کنید.

تمیز کردن پروتز در خانه می تواند به کاهش ذرات و رسوبات پروتئینی کمک کند، اما همچنان باید به طور مرتب برای تمیز کردن و پرداخت حرفه ای به چشم پزشک مراجعه کنید. تمیز کردن حرفه ای رسوبات سرسخت و نفوذ باکتری ها را از بین می برد.

انجمن چشم پزشکان آمریکا توصیه می کند که اگر بزرگسال هستید حداقل هر سال یک بار به چشم پزشک مراجعه کنید و خاطرنشان می کند که کودکان زیر سه ماه باید هر سه ماه یکبار مراجعه کنند، در حالی که کودکان زیر 9 سال باید هر شش ماه یک بار به چشم پزشک مراجعه کنند. اگر تمیز کردن را به تعویق بیندازید، ممکن است متوجه زهکشی در اطراف حدقه چشم خود شوید یا پلک‌ هایتان را تحریک کنید.

چگونه می توان راحتی چشم مصنوعی را افزایش داد؟

قطره های چشمی روان کننده خشکی و سوزش را تسکین می دهد که در صورت داشتن چشم مصنوعی می تواند مشکل ساز باشد. به جای فشار دادن چند قطره در چشم، قطره را به آرامی با انگشت خود در سطح پروتز پخش کنید. می توانید هر چند وقت یکبار که نیاز دارید از قطره ها استفاده کنید.

Hیا هرگز نیاز به تعویض چشم مصنوعی خواهید داشت؟

اگرچه اکریلیک مورد استفاده برای ساخت چشم مصنوعی شما بسیار بادوام است، اما باید به طور دوره ای چشم خود را تعویض کنید. با گذشت زمان، تغییرات در حدقه چشم شما می تواند بر تناسب پروتز شما تأثیر بگذارد.

پولیش حرفه‌ای برای از بین بردن خراش‌های سطحی بسیار موثر است، اما ممکن است خراش‌های عمیق‌تری را که می‌توانند ظاهر چشم شما را از بین ببرند، از بین نبرد. اگر زمان تعویض چشم فرا رسیده باشد، ممکن است متوجه شوید که کاملاً یکسان به نظر نمی رسد یا اینکه پلک شما شروع به افتادگی کرده است.

علائم دیگری که ممکن است نیاز به تعویض داشته باشید عبارتند از عفونت های مکرر، خشکی که با قطره های روان کننده یا تخلیه از سوکت برطرف نمی شود.

مراقبت منظم بینایی به حفظ وضعیت چشم مصنوعی و چشم طبیعی شما کمک می کند. اگر مدتی از معاینه بینایی شما گذشته است، برای تعیین وقت با کلینیک چشم پزشکی دیدار تماس بگیرید.