آشنایی با نحوه استفاده از لنز اسکلرال

لنز اسکلرال یکی از پیشرفته‌ترین انواع لنزهای تماسی است که برای اصلاح بینایی در افرادی با قوز قرنیه، خشکی شدید چشم یا نامنظمی سطح قرنیه استفاده می‌شود. این لنز برخلاف لنزهای نرم معمولی، نه روی قرنیه بلکه روی بخش سفید چشم (صلبیه) قرار می‌گیرد و میان آن و قرنیه، لایه‌ای از محلول استریل وجود دارد که از چشم محافظت می‌کند. آشنایی با نحوه استفاده از لنز اسکلرال و استفاده درست از آن، تأثیر زیادی در راحتی، سلامت چشم و وضوح دید دارد. در این مطلب مراحل استفاده، قرار دادن، برداشتن و مراقبت روزانه از این لنز را به صورت گام‌به‌گام یاد می‌گیرید.

مسیر شروع برای استفاده مطمئن از لنز اسکلرال

اگر به تازگی متوجه شده‌اید که لنز اسکلرال چیست و از آن استفاده می‌کنید، نگران نباشید؛ پس از چند روز تمرین، فرآیند قرار دادن و برداشتن آن برایتان کاملاً طبیعی خواهد شد. همیشه مراحل را با حوصله انجام دهید، از محلول‌های تایید‌شده استفاده کنید و در صورت بروز ناراحتی، با اپتومتریست خود مشورت کنید. لنز اسکلرال نه‌تنها دید شما را واضح‌تر می‌کند، بلکه به‌دلیل طراحی خاصش، از سطح چشم محافظت و رطوبت آن را حفظ می‌کند. آشنایی با نحوه مراقبت از لنز اسکلرال، یعنی سلامت طولانی‌مدت چشم‌هایتان.

چرا قرارگیری صحیح لنز اسکلرال مهم است؟

لنز اسکلرال به گونه‌ای طراحی شده که بدون تماس مستقیم با قرنیه، بینایی واضح و راحتی طولانی‌مدت را فراهم کند. با این حال، قرارگیری اشتباه یا ورود حباب هوا بین لنز و قرنیه می‌تواند باعث تاری دید، تحریک چشم و حتی آسیب به قرنیه شود. اگر لنز به درستی روی چشم ننشیند، توزیع فشار نامتعادل شده و جریان اکسیژن به قرنیه کاهش می‌یابد.

دلایل اهمیت قرارگیری صحیح لنز:

• پخش یکنواخت فشار لنز روی صلبیه و جلوگیری از خراش قرنیه
  
• وجود لایهٔ یکنواخت محلول بین لنز و قرنیه برای حفظ رطوبت چشم
  
• جلوگیری از ورود ذرات و ایجاد حباب زیر لنز
  
• کاهش احتمال التهاب و قرمزی چشم در استفاده طولانی‌مدت
  

مرحله ۱ – شستن صحیح دست‌ها

پیش از هر بار تماس با لنز، دستان باید کاملاً تمیز و خشک باشند. آلودگی‌های روی پوست یا زیر ناخن می‌توانند وارد لنز شوند و باعث عفونت یا تحریک چشم شوند. از صابون ملایم و بدون عطر استفاده کنید و بعد از شست‌وشو، دست‌ها را با حوله بدون پرز خشک کنید. شستن سریع و ناقص دست، یکی از اصلی‌ترین دلایل قرمزی چشم در استفاده‌کنندگان لنز است.

نکات مهم در این مرحله:

• از آب ولرم و صابون بدون اسانس استفاده کنید.
  
• پس از شست‌وشو، دست‌ها را کامل خشک کرده و از دستمال کاغذی یا حوله بدون پرز استفاده کنید.
  
• از تماس لنز با ناخن بلند یا زیورآلات خودداری کنید.
  
• پیش از تماس با لنز، لوازم آرایش را پاک کنید تا چربی وارد چشم نشود.
  

مرحله ۲ – آماده‌سازی لنز با محلول مناسب

لنزهای اسکلرال باید پیش از قرارگیری با محلول استریل مخصوص (saline) پر شوند. این محلول فضای بین لنز و قرنیه را پر می‌کند و از تماس مستقیم لنز با سطح چشم جلوگیری می‌کند. هرگز از آب لوله‌کشی یا سرم‌های غیراستریل برای این کار استفاده نکنید، زیرا می‌تواند باعث آلودگی میکروبی و عفونت شود.

نکات کلیدی:

• لنز را درون کاپ مخصوص یا بین انگشتان تمیز نگه دارید.
  
• محلول را تا لبهٔ داخلی لنز پر کنید؛ وجود حباب در محلول باعث تاری دید می‌شود.
  
• از محلول‌های بدون مواد نگهدارنده استفاده کنید تا تحریک چشم به حداقل برسد.
  
• پیش از گذاشتن لنز، آن را از نظر ترک، خش یا تغییر رنگ بررسی کنید.
  

مرحله ۳ – قراردادن لنز در چشم

این مرحله حساس‌ترین بخش استفاده از لنز اسکلرال است. برای قرار دادن لنز، می‌توانید از انگشتان دست یا ابزار مکندهٔ مخصوص (insertion plunger) استفاده کنید. بدن باید در وضعیت مناسب قرار گیرد تا لنز درست روی مرکز چشم بنشیند و محلول از زیر آن بیرون نریزد.

روش صحیح قرار دادن لنز:

• بدن را کمی به جلو خم کرده و چانه را نزدیک میز نگه دارید.
  
• با دست غیرغالب پلک بالا را باز کنید و با انگشتان دست غالب پلک پایین را نگه دارید.
  
• لنز پرشده از محلول را به‌آرامی روی مرکز چشم بگذارید.
  
• پس از قرارگیری، چندبار پلک بزنید تا محلول پخش و لنز تثبیت شود.
  
• در صورت احساس درد یا دید مه‌آلود، لنز را خارج و دوباره پر کنید.
  

مرحله ۴ – بررسی قرارگیری صحیح لنز

پس از گذاشتن لنز، چند دقیقه زمان بدهید تا چشم به آن عادت کند. در آینه نگاه کنید و مطمئن شوید لنز دقیقاً در مرکز قرار گرفته است. حباب‌های هوا یا احساس خارش نشان‌دهندهٔ قرارگیری نادرست هستند.

چطور تشخیص دهیم لنز درست نشسته است؟

• دید باید واضح و بدون هاله یا مه‌آلودگی باشد.
  
• پلک زدن باید طبیعی و بدون اصطکاک احساس شود.
  
• در صورت وجود حباب یا درد، لنز را خارج کنید و مجدد مراحل را انجام دهید.
  
• از حرکت غیرعادی لنز هنگام نگاه به طرفین اطمینان حاصل کنید.
  

مرحله ۵ – برداشتن لنز اسکلرال

اگر با مدت زمان استفاده از لنز اسکلرال آشنا هستید، می‌دانید که در پایان روز یا زمانی که احساس خشکی یا خستگی چشم دارید، باید لنز را بردارید. برای این کار می‌توانید از پیستون (removal plunger) یا انگشت اشاره استفاده کنید. هیچ‌گاه لنز خشک را از چشم خارج نکنید؛ همیشه قبل از برداشتن چند قطره محلول استریل در چشم بچکانید.

مراحل برداشتن لنز:

• دست‌ها را مجدد شسته و خشک کنید.
  
• در آینه نگاه کنید و پلک پایین را کمی بکشید.
  
• با استفاده از پیستون، لنز را از لبه پایین به آرامی جدا کنید.
  
• لنز را درون محلول تازه قرار دهید و محفظه را ببندید.
  
• اگر از انگشت استفاده می‌کنید، با ملایمت لبه لنز را بلند کنید و آن را بیرون آورید.
  

رفع خطاهای رایج هنگام جاگذاری

• حباب زیر لنز: نشانه اش هاله/لکه در دید بلافاصله پس از جاگذاری است. راه حل: لنز را بردارید، کامل با سالین تازه پر کنید، آرام و افقی بگذارید.
  
• سوزش اولیه: ممکن است از باقی مانده محلول ضدعفونی روی لنز باشد؛ پس از ضدعفونی، با سالین آبکشی کنید.
  
• لغزش لنز حین قرار دادن: پلک ها را محکم اما ملایم نگه دارید، نگاه تان را ثابت کنید و لنز را با «حرکت مستقیم و آهسته» نزدیک کنید.
  
• ریختن سالین از کاسه پیش از تماس: سر را بیشتر خم کنید، لنز را تا حد امکان افقی نگه دارید، و به محض تماس مایع، لنز را آرام بنشانید.

رفع خطاهای رایج هنگام خارج کردن لنز اسکلرال از چشم

• جدا نشدن با پلنجر: جای مکش را کمی پایین/کنار مرکز بگذارید؛ پلک ها را با دست دیگر بیشتر باز کنید؛ یک قطره سالین روی لبه پایین لنز بریزید تا مهروموم لبه ها شل شود.
  
• درد هنگام جداکردن: مکش شدید یا زاویه نامناسب است؛ پلنجر را با زاویه کم تر و نزدیک لبه پایین قرار دهید.
  
• افتادن لنز هنگام خروج: یک حوله تمیز/نرم زیر چانه بگذارید تا لنز روی سطح آلوده نیفتد.

وسایل مورد نیاز برای استفاده از لنز اسکلرال

برای اینکه استفاده از لنز اسکلرال به شکلی ایمن، راحت و بدون آسیب انجام شود، لازم است مجموعه‌ای از ابزارهای ساده اما ضروری را پیش از شروع آماده کنید. این وسایل نه‌تنها در فرآیند گذاشتن و برداشتن لنز نقش کلیدی دارند، بلکه رعایت بهداشت آن‌ها، از بروز عفونت، تحریک یا خراش سطح قرنیه جلوگیری می‌کند. هر کاربر لنز اسکلرال باید جعبه‌ای کوچک یا سبد اختصاصی برای نگهداری وسایل خود داشته باشد تا هنگام نیاز همه چیز در دسترس باشد.

۱. لنز اسکلرال

اصلی‌ترین جزء فرآیند است. این لنز روی صلبیه (بخش سفید چشم) قرار می‌گیرد و بین آن و قرنیه، فضای کوچکی از محلول استریل وجود دارد که باعث رطوبت دائمی و دید شفاف می‌شود. لازم است هر بار پیش از استفاده، لنز را از نظر خراش یا تغییر رنگ بررسی کنید و در صورت مشاهده هرگونه آسیب، با اپتومتریست خود مشورت نمایید.

۲. محلول سالین بدون مواد نگهدارنده (Preservative-Free Saline)

محلول سالین استریل و فاقد مواد نگهدارنده برای پر کردن داخل لنز پیش از قرار دادن روی چشم استفاده می‌شود. این محلول فضای محافظ بین لنز و قرنیه را پر کرده و مانع از تماس مستقیم لنز با بافت چشم می‌گردد. استفاده از آب لوله‌کشی، سرم تزریقی یا محلول‌های غیراستاندارد به‌شدت ممنوع است، زیرا احتمال آلودگی میکروبی و عفونت چشمی را افزایش می‌دهد.

نکته: همیشه از محلول تازه استفاده کنید و در صورت تماس نوک بطری با لنز، آن را تعویض نمایید.

۳. پلنجر یا پیستون مخصوص (Insertion / Removal Plunger)

این ابزار کوچک و سیلیکونی برای گذاشتن و برداشتن لنز استفاده می‌شود. پلنجر از طریق مکش ملایم، لنز را نگه داشته و امکان قرار دادن دقیق آن در مرکز چشم را فراهم می‌کند. همچنین هنگام برداشتن، به جدا کردن لنز از صلبیه بدون تماس ناخن یا انگشت کمک می‌کند.
دو نوع پلنجر وجود دارد:

• پلنجر بزرگ: مخصوص گذاشتن لنز روی چشم
  
• پلنجر کوچک: برای برداشتن لنز از چشم
  

پس از هر استفاده، پیستون را با آب مقطر یا سالین شسته و خشک کنید.

۴. محفظه یا کیس نگهداری لنز

پس از برداشتن لنز، باید آن را در محفظه‌ای مخصوص با محلول تمیزکنندهٔ مجاز نگهداری کرد. این کیس‌ها از تماس لنز با گردوغبار و آلودگی جلوگیری می‌کنند. هر ۳ ماه یک‌بار کیس را تعویض کنید، چون در طول زمان باکتری‌ها در درزهای آن جمع می‌شوند.
همیشه پس از تخلیه محلول، داخل کیس را با دستمال بدون پرز خشک کنید و از بستن درِ کیس در حالت مرطوب خودداری نمایید.

۵. آینهٔ تمیز با نور کافی

آینه یکی از وسایل حیاتی برای کنترل دقیق در فرآیند گذاشتن و برداشتن لنز است. بهتر است آینه‌ای با پایهٔ ثابت یا زاویه‌دار استفاده شود تا هر دو دست آزاد باشند. نور مناسب محیط نیز در تشخیص حباب یا محل دقیق لنز روی چشم اهمیت زیادی دارد.

۶. حوله یا دستمال بدون پرز

پس از شست‌وشوی دست‌ها، استفاده از حوله یا دستمال بدون پرز الزامی است. پرزهای باقی‌مانده روی انگشتان می‌توانند به زیر لنز منتقل شده و موجب خارش یا تحریک چشم شوند.
برای تمیز نگه داشتن حوله، آن را فقط برای کار با لنز استفاده کنید و هر چند روز یک‌بار بشویید.

۷. قطره روان‌کننده (Lubricating Drops)

اگر پزشک یا اپتومتریست شما توصیه کرده است، می‌توانید از قطره‌های مرطوب‌کننده بدون مواد نگهدارنده در طول روز استفاده کنید تا از خشکی یا احساس خراش جلوگیری شود. این قطره‌ها مخصوص کاربران لنزهای تماسی هستند و نباید با قطره‌های دارویی اشتباه گرفته شوند.

مراقبت روزانه و نگهداری از لنز اسکلرال

نگهداری و آشنایی با نحوه مراقبت از لنز اسکرال، طول عمر لنز و سلامت چشم را تضمین می‌کند. لنزها باید هر روز تمیز و ضدعفونی شوند و محفظهٔ نگهداری نیز مرتب شسته شود. استفاده از مواد نامناسب یا بی‌توجهی به نظافت، باعث ته‌نشینی پروتئین و آلودگی می‌شود.

توصیه‌های کلیدی مراقبت:

• هر روز بعد از برداشتن، لنز را با محلول مخصوص بشویید.
  
• محفظه لنز را هر سه ماه یک‌بار تعویض کنید.
  
• هرگز از آب یا بزاق برای تمیز کردن لنز استفاده نکنید.
  
• هنگام استحمام یا شنا، لنز را از چشم خارج کنید.
  
• در صورت تحریک یا قرمزی، از ادامه استفاده خودداری کرده و با متخصص مشورت کنید.
  

نکات حرفه‌ای و خطاهای رایج

حتی کاربران با تجربه نیز گاهی اشتباهات ساده‌ای مرتکب می‌شوند که می‌تواند به لنز یا چشم آسیب برساند. رعایت چند نکته ساده می‌تواند تجربهٔ استفاده از لنز اسکلرال را بسیار راحت‌تر کند:

• استفاده از محلول غیرمجاز یا تاریخ‌گذشته
  
• گذاشتن لنز روی چشم خشک
  
• تمیز نکردن کامل لنز قبل از خواب
  
• مالش چشم هنگام خارش
  
• نگهداری لنز در محیط گرم یا نزدیک نور مستقیم
  

پرسش‌های متداول درباره طرز استفاده از لنز اسکلرال

1- آیا می‌توان صبح بلافاصله پس از بیدار شدن لنز اسکلرال را گذاشت؟

بله، اما بهتر است چند دقیقه صبر کنید تا ترشحات شبانه چشم پاک شود، سپس پس از شست‌وشو لنز را قرار دهید.

2- چند ساعت می‌توان لنز اسکلرال را استفاده کرد؟

معمولاً ۸ تا ۱۲ ساعت در روز ایمن است، اما در صورت خشکی یا ناراحتی بهتر است زودتر برداشته شود.

3- اگر در طول روز دید مه‌آلود شد، چه باید کرد؟

احتمالاً زیر لنز حباب هوا یا ذرات جمع شده‌اند. لنز را خارج کرده، بشویید و مجدد قرار دهید.

4- آیا می‌توان با لنز اسکلرال خوابید؟

خیر، این کار خطر التهاب و کمبود اکسیژن قرنیه را افزایش می‌دهد.

5- هر چند وقت یک‌بار باید لنز اسکلرال تعویض شود؟

به‌طور معمول هر ۱ تا ۲ سال، بسته به جنس لنز و وضعیت چشم، باید تعویض شود.

6- برای پرکردن لنز، به جای سالین می توانم از اشک مصنوعی استفاده کنم؟

خیر، مگر پزشک نسخه داده باشد. پرکردن استاندارد با سالین استریلِ بدون نگهدارنده است تا از رسوب/تحریک جلوگیری شود

7- آیا می توانم با لنز اسکلرال دوش بگیرم یا شنا کنم؟

خیر. آب (حتی آب «تمیز» خانه) می تواند خطر عفونت های جدی را بالا ببرد. لنز و آب ترکیب خوبی نیستند.

8- اگر وسط روز دیدم کدر شد، چه کنم؟

لنس را کوتاه خارج کنید، با سالین آبکشی، دوباره با سالین تازه پر کنید و بگذارید. اگر تکرار می شود، فیت و لبه پلک ها را با پزشک بررسی کنید

9- کدام محلول برای ضدعفونی بهتر است؛ پراکسیدی یا چندمنظوره؟

هر دو به شرط استفاده صحیح مؤثرند. سیستم های پراکسیدی (۳% هیدروژن پراکسید) بدون نگهدارنده هستند و ضدعفونی قدرتمند دارند؛ اما چرخه خنثی سازی باید کامل شود. انتخاب نهایی با نسخه پزشک است

10- چه زمانی باید فوراً لنز را بردارم و مراجعه کنم؟

درد شدید، قرمزی منتشر، حساسیت شدید به نور، ترشح غیرطبیعی یا کاهش ناگهانی دید. به خصوص پس از تماس ناخواسته با آب، مراجعه را به تعویق نیندازید

رعایت گام‌های درست در فرآیند استفاده از لنز اسکلرال، مهم‌ترین عامل برای حفظ سلامت چشم و دستیابی به دیدی شفاف و پایدار است. از شستن دقیق دست‌ها گرفته تا پر کردن لنز با محلول سالین بدون مواد نگهدارنده و قراردادن صحیح آن روی چشم، هر مرحله نیازمند دقت و آگاهی است. اگر لنز به‌درستی روی صلبیه بنشیند، نه‌تنها ناراحتی یا التهاب ایجاد نمی‌کند، بلکه با ایجاد لایه‌ای از رطوبت دائم، بینایی طبیعی و راحتی فوق‌العاده‌ای را فراهم می‌کند.

کلینیک چشم پزشکی دیدار با بهره‌گیری از اپتومتریست‌های مجرب و تجهیزات پیشرفته، خدمات تخصصی فیتینگ و تنظیم لنز اسکلرال را برای بیماران مبتلا به قوز قرنیه، خشکی چشم یا ناهنجاری‌های قرنیه ارائه می‌دهد. در این مرکز، فرآیند اندازه‌گیری دقیق انحنای قرنیه و انتخاب نوع لنز متناسب با شرایط هر فرد، با بالاترین استانداردهای بین‌المللی انجام می‌شود.